İşten çıkarken imzalanan ibraname geçerli mi? TBK m.420'nin dört şartı

İbraname nedir?

İbraname, işçinin işverenden olan alacaklarından vazgeçtiğini, yani işvereni "ibra ettiğini" gösteren belgedir. Uygulamada çoğu zaman iş sözleşmesi sona ererken, çıkış işlemleriyle birlikte imzaya sunulur ve "hiçbir alacağım kalmamıştır" gibi genel bir ifade içerir.

İşçi imzayı attığı anda haklarının bittiğini düşünebilir. Oysa kanun, işçiyi korumak için bu belgeleri sıkı şartlara bağlamıştır.

Kanun ne diyor?

Türk Borçlar Kanunu m.420'nin ikinci fıkrası işçi ibranamesinin şartlarını şöyle sayar. İşçinin işverenden alacağına ilişkin ibra sözleşmesinin yazılı olması, ibra tarihi itibarıyla sözleşmenin sona ermesinden başlayarak en az bir aylık sürenin geçmiş bulunması, ibra konusu alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi, ödemenin hak tutarına nazaran noksansız ve banka aracılığıyla yapılması şarttır. Kanun metni, bu unsurları taşımayan ibra sözleşmeleri veya ibranamenin kesin olarak hükümsüz olduğunu belirtir.

Çıkış günü imzalanan belge

Bir aylık süre şartı pratikte en çok sorun çıkaran noktadır. Süre, iş sözleşmesinin sona ermesinden başlar ve ibra tarihi itibarıyla aranır. İşten çıkış günü, çıkış işlemleri sırasında imzalanan bir belgede bu süre henüz hiç geçmemiştir. Kanunun lafzına göre böyle bir belge birinci şartı taşımadığı için geçerli bir ibra sayılmaz.

Benzer biçimde "hiçbir alacağım kalmamıştır" ya da "işverenden hak ve alacağım yoktur" gibi genel ifadeler, alacağın türünü ve miktarını açıkça göstermediği için üçüncü şartı karşılamaz.

Geçersiz ibraname de makbuz olabilir

Kanun, şartları taşımayan ibranamenin hiçbir sonuç doğurmayacağını söylemez. Hakkın gerçek tutarda ödendiğini içermeyen ibra sözleşmeleri veya ibra beyanını içeren diğer ödeme belgeleri, içerdikleri miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Bu durumda dahi ödemelerin banka aracılığıyla yapılmış olması zorunludur.

Yani işçi belgede yazılı tutarı gerçekten banka yoluyla aldıysa, bu tutar yapılmış ödeme olarak hesaba katılır; belge ise işçinin bundan fazlasını isteme hakkını ortadan kaldırmaz.

Hangi alacaklar için geçerli?

Kanunun dördüncü fıkrasına göre bu kurallar yalnızca ücret alacaklarıyla sınırlı değildir. Destekten yoksun kalanlar ile işçinin diğer yakınlarının isteyebilecekleri dahil, hizmet sözleşmesinden doğan bütün tazminat alacaklarına da uygulanır. Kıdem ve ihbar tazminatı, fazla çalışma ve yıllık izin ücreti gibi işçilik alacakları bu çerçevede değerlendirilir.

Yargıtay uygulaması

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 20.12.2022 tarihli E.2022/16659 K.2022/17181 sayılı kararında kıdem ve ihbar tazminatı davasında işverenin ibraname savunmasını ele alan bölge adliye mahkemesi kararını onamıştır. Onanan kararda, ibranamede kıdem ve ihbar tazminatının ödenmesine ilişkin miktar belirtilmediği ve bu konuda banka yoluyla ödeme bulunmadığı, bu nedenle ibranamenin TBK m.420'ye uygun düzenlenmediği ve geçerli olmadığı sonucuna varılmıştır.

Karar, uygulamada iki noktanın birlikte incelendiğini gösteriyor: belgenin içeriği (tür ve miktar) ve ödemenin gerçekten banka kanalıyla yapılıp yapılmadığı.

Belgeler neden saklanmalı?

İbraname savunması, işçilik alacağı davalarında işverenin en sık başvurduğu savunmalardan biridir. Bu nedenle şu belgeler önem taşır:

• İmzalanan ibraname veya çıkış belgesinin bir örneği ve üzerindeki tarih,
• İş sözleşmesinin sona erme tarihini gösteren fesih bildirimi ve SGK çıkış kaydı,
• Çıkışta yapılan ödemelerin banka dekontları veya hesap ekstresi,
• Maaş bordroları.

İşçilik alacakları için dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur; ayrıntılar için kıdem ve ihbar tazminatı yazımıza bakabilirsiniz.

Özetle

İşçinin işverene verdiği ibraname, yazılı olması, sözleşmenin bitiminden en az bir ay sonra yapılması, alacağın türünün ve miktarının açıkça gösterilmesi ve ödemenin noksansız ve banka yoluyla yapılması şartlarının tamamı gerçekleştiğinde geçerlidir. Bunlardan biri eksikse belge kesin olarak hükümsüzdür; yalnızca banka yoluyla ödenen ve belgede yazılı miktarla sınırlı olarak makbuz hükmündedir. Bu nedenle imzalanan belgenin tarihi, içeriği ve ödemenin yapıldığı kanal sonradan belirleyici olabilir.